OCHRONA JASKIŃ - NIETOPERZE - ARTYKUŁY

 Jacek Gubała, Andrzej Kasza

MROCZEK POZŁOCISTY- EPTESICUS NILSSONI (KEYSERLING ET BLASIUS)- KOLEJNYM NIETOPERZEM ZIMUJĄCYM W GÓRACH ŚWIĘTOKRZYSKICH

Mroczek pozłocisty jest nietoperzem średnich rozmiarów, ma niedługie i szerokie uszy, koziołek rogalikowato wygięty, na końcu zaokrąglony. Włosy ma długie na grzbiecie dwubarwne: ciemnokasztanowe, miejscami ze złocistymi końcówkami.

           Zasięg mroczka pozłocistego obejmuje północną, środkową i wschodnią Europę, umiarkowaną strefę Azji i wschodnią Syberię. Na południu dochodzi do wybrzeży Pacyfiku i Wysp Japońskich. Jako jedyny z europejskich nietoperzy sięga na północy poza koło polarne (północna Norwegia, półwysep Kola). Nietoperz ten zimuje w miejscach suchych lub chłodnych o temperaturze od –2 C do +4 C (należy do gatunków zimnolubnych), często w pobliżu otworów jaskiń (Kowalski, Ruprecht 1984).

           Mroczek pozłocisty jest nietoperzem związanym z lasami a w południowej części zasięgu zasiedla głównie góry i obszary wyżynne. W Polsce podawany jest ze wschodniej, centralnej i południowej części kraju (Ruprecht 1983). Obserwacje z terenów górskich to głównie dane o nietoperzach zimujących w jaskiniach tatrzańskich (Kowalski 1953) i w Sudetach (Haitlinger 1976, Postawa i inni 1994). Największym zimowiskiem mroczka pozłocistego w Tatrach Zachodnich jest Jaskinia Czarna, gdzie zimą 97/98 J. Nowak i K. Piksa zliczyli kilkadziesiąt osobników (Nowak 1998). Natomiast nowymi stanowiskami stwierdzonymi przez autorów niniejszego artykułu są: czterometrowa sztolnia w Bramie Kantaka (29.12.1996, jeden osobnik), Jaskinia Obłazkowa (27.12.1996, jeden osobnik) (Gubała 1997) oraz jaskinia Dziura (01.01.1998, jeden osobnik). Obserwacje hibernujących mroczków pozłocistych z obszarów wyżynnych są bardzo nieliczne. Pojedyncze stwierdzenia (luty 1994 r.) pochodzą ze sztolni koło Rabego w Bieszczadach (Wołoszyn i inni 1996) i z Jaskini Białej (1991) na Wyżynie Krakowskiej (Labocha i inni 1994). Natomiast na Wyżynie Częstochowskiej dwie obserwacje pochodzą z marca 1998 r. (Mała Studnia Szpatowców) oraz z 1992 r. (Jaskinia Wiercica) (Postawa i inni 1994). Obserwacje te (z końca zimy i wiosenne) trudno uznać za hibernację. Kowalski, Krasnodębski i Lesiński (1994) obserwując w kwietniu 1990 r. jednego osobnika w sztolni w Bochotnicy prezentują dwie hipotezy:

-         gatunek ten wybiera na danych terenach słabo izolowane termicznie dziuple bądź budynki a podziemia wykorzystuje jako kwatery przejściowe przed i po hibernacji.

-         inną możliwością jest zatrzymywanie się podczas przelotów pomiędzy kryjówkami zimowymi a letnimi.

W Górach Świętokrzyskich stwierdzono jak dotąd zimowanie jedenastu gatunków nietoperzy (Gubała, Wołoszyn 1996) a ostatnio dwa kolejne: mroczka posrebrzanego i mroczka pozłocistego (Gubała i inni 1997), przy czym pierwszy z nich nie przebywał w jaskiniach ani innych podziemiach.

           Podczas akcji eksploracyjnej 16 lutego 1997 r., w czasie której połączono Jaskinię Nową i sztolnię Trzy Kominy na Miedziance (uczestnicy: W. Chudzik, S. Gumula, A. Kasza i D. Korzeńska) odnotowano obecność w partiach przyotworowych (sztolnia Trzy Kominy) dwu osobników mroczka pozłocistego wiszących w szczelinie krasowej. Ogółem stwierdzono wówczas 8 nietoperzy z 5 gatunków. Poprzednia obserwacja w tym miejscu 1 lutego 1997 r. wykazała znacznie mniej nietoperzy przy braku omawianego gatunku. 18 lutego 1997 r. stwierdzono jednego osobnika mroczka pozłocistego a 28 lutego 1997 r. ponownie brak tego gatunku. Przy stosunkowo wysokich temperaturach w lutym 1997 r. oscylujących wokół zera można przyjąć, że Jaskinia Nowa – sztolnia Trzy Kominy nie jest miejscem typowej hibernacji zimowej, ale może być kwaterą przejściową i tym samym potwierdzać jedną z dwu hipotez cytowanych powyżej.

           Kolejne obserwacje dokonane 28 i 30 grudnia 1997 r. oraz w styczniu 1998 r. w sztolni na Bukowej Górze (BG-II) wykazały obecność zimujących w partiach przyotworowych mroczków pozłocistych (maksymalnie 4 osobniki). Fakt ten potwierdzono w lutym 1999 r. (obserwacje Mariusza Gwardiana). Sztolnia ta będąca również zimową  kwaterą innego rzadko spotykanego nietoperza – nocka łydkowłosego – Myotis dasycneme (Boie) położona jest wśród lasów w pobliżu poszerzonej ostatnio zachodniej granicy Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Niestety w bliskim sąsiedztwie (ok.500 m) sztolni znajduje się czynny kamieniołom piaskowców kwarcytowych stanowiący w przyszłości poważne zagrożenie dla tego ekosystemu. Jedyne potwierdzone zimowe stanowisko mroczka pozłocistego w Górach Świętokrzyskich wymaga ochrony prawnej wraz z sąsiadującymi lasami, gdzie można  spodziewać się letnich koloni tych nietoperzy.

Literatura:

Gubała J., Wołoszyn B. W. 1996: Flora i fauna lądowa w jaskiniach regionu 

                 świętokrzyskiego. (W:) Jaskinie regionu świętokrzyskiego 

                 (red. J. Urban) PTPNoZ Warszawa.

Gubała J., Gwardian M., Kasza A. 1997: Hibernacja nietoperzy na Wyżynie Kielecko –

                 Sandomierskiej i Niecce Nidziańskiej- wyniki

                 spisów z lat 1994-1997. W: Materiały XI Ogólnopolskiej Konferencji 

                 Chiropterologicznej Kraków.

Gubała J.  1997: Najmniejsze dostępne dla człowieka hibernakulum nietoperzy w Tatrach.

                 Obserwacje w wybranych jaskiniach. W: Materiały XI Ogólnopolskiej Konferencji

                 Chiropterologicznej Kraków.

Haitlinger R. 1976: Nietoperze Dolnego Śląska. Przegląd Zoologiczny 20.

Kowalski K. 1953: Materiały do rozmieszczenia i ekologii nietoperzy jaskiniowych w Polsce.

                  Fragm. Faun. Mus. zool.pol.6.

Kowalski K., Ruprecht A.L. 1984: Nietoperze- Chiroptera. W: Klucz do oznaczania ssaków

                  Polski (red. Pucek Z.) PWN Warszawa.

Kowalski M., Krasnodębski I., Lesiński G. 1994: Występowanie mroczka pozłocistego

                  (Eptesicus nilssoni Keyserling et Blasius, 1839) na Nizinie Mazowieckiej i

                  Podlaskiej. Przegląd Przyrodniczy 5.

Labocha M., Wołoszyn B.W. 1994: Dekady spisu nietoperzy na Wyżynie Krakowskiej. W:

                  Zimowe spisy nietoperzy w Polsce: 1988-1992. PAN Kraków.

Nowak J. 1998: Tatry z lotu nietoperza. Jaskinie 5(12) Kraków.

Postawa T., Gałosz W., Wołoszyn B.W. 1994: Wyniki zimowych spisów nietoperzy

                  zebranych z pojedynczych stanowisk różnych rejonów Polski. W: Zimowe spisy 

                  nietoperzy w Polsce: 1988-1992. PAN Kraków.

Postawa T., Węgieł A., Zygmunt J. 1994: Dekady spisu nietoperzy na Wyżynie

                  Częstochowskiej. W: Zimowe spisy nietoperzy w Polsce:1988-1992. PAN

                  Kraków.

Ruprecht A. L. 1983: Nietoperze (Chiroptera). W: Atlas rozmieszczenia ssaków w Polsce

                  (red. Pucek Z.  i  Raczyński J.), PWN Warszawa.

Wołoszyn B.W., Labocha M., Gałosz W., Postawa T. 1996: Stan zbadania chiropterofauny

                  Bieszczadów- w polskiej części międzynarodowego rezerwatu biosfery ”Karpaty

                  Wschodnie”. W: Aktualne problemy ochrony nietoperzy w Polsce, PAN Kraków.

Materiały 33 Sympozjum Speleologicznego Sekcji Speleologicznej Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, Jeziorowice 1999.

UWAGA Sporty propagowane na tej stronie mogą być niebezpieczne dla życia lub zdrowia. Twórcy nie biorą odpowiedzialności za ewentualne wypadki zaistniałe podczas ich uprawiania